Obraz. Na progu słowa.

Tekst pod tytułem „Obraz. Na progu słowa.” to powrót do pierwotnego problemu obrazowania myśli – uwzględniaja wnioski z dotychczas przebytej drogi.
Relacja obraz – słowo pozwala na zawężenie tego problemu, ale jednocześnie bardzo go wyostrza.
To jakby „powrót do źródła”. Proces stawania się sensu ma swój początek, którym może okazać się styk słowa i obrazu. Rezultat tych poszukiwań chciałbym teraz omówić.

Został wygłoszony na konferencji „Akademia 2007+”, która odbyła się w Rondzie Sztuki w Katowicach 11.10.2007 …

OBRAZ. NA PROGU SŁOWA.

Rondo Sztuki Konferencja Akademia 2007+ 11.10.2008

Wiesław Gdowicz

W prezentowanym tekście opisuję kontynuację prowadzonych badań, rozpoczętych studiami nad problemem abstrakcji i procesami kształtowania się formy poznawczej w procesie poznania w filozofii św. Tomasza z Akwinu  [i]oraz badaniami, które miały wyjaśnić co jest przyczyną braku ilustracji w publikacjach filozoficznych. [ii]

Odpowiedź na ten ostatni problem zwracała uwagę na istotne pojęcia – mianowicie ‐ struktury i jej hierarchii ‐ jako główne elementy, które łączą model intelektualny myśli z wewnętrzną strukturą obrazu, który jest jego przedstawieniem.

Porównanie sposobów użycia wizualnych przedstawień w tekstach Platona i Arystotelesa nie rozwiązało jednoznacznie tego problemu. Nie można było więc stwierdzić, czy brak ilustracji jest wynikiem cech charakteru filozofa, czy też wynika z samej istoty obrazowego przedstawienia. Dalsze badania nad strukturą wewnętrzną obrazu jako czegoś, co jest odczytywane jeszcze przed rozpoznaniem poszczególnych elementów obrazu i ich znaczeń, postawiły problem znaku oraz jego znaczenia. Chodzi o to, czy znak jest nierozerwalnie związany ze znaczeniem, czy też jest możliwe rozłączenie znaku i znaczenia, a jeśli tak, to jakie muszą być spełnione warunki, by to było możliwe. Analizując te konstrukcje myślowe, które zbudowane są na podstawie niejasnej definicji znaku, zadałem sobie pytanie „Czy istnieje znak bez sensu.” [iii]

Odpowiedź na to pytanie brzmi: Nie istnieje znak bez sensu. Co należy rozumieć, że znak i jego sens są nierozdzielne i jednoczesne. Analiza hermeneutyczna tekstu pozwoliła na wprowadzenie określenia ‐ proces przekazywania znaku ‐ rozumiany jako akcja rozgrywająca się pomiędzy trzema podmiotami: (a) dawcą znaku, (b) kimś kto wie jaki jest sens znaku i (c) kimś kto sensu znaku nie zna. Tak rozumiany proces rozciąga się w czasie i jest miejscem stawania się sensu znaku. Można, więc nazwać go również procesem stawania się sensu. W tym procesie, jednym z jego elementów, jest moment istnienia znaku bez sensu. Poza tym procesem znak bez sensu nie jest możliwy.

OBRAZ

W tekście pod tytułem „Obraz. Na progu słowa.” chcę powrócić do pierwotnego problemu obrazowania myśli ‐ uwzględniając wnioski z dotychczas przebytej drogi.

Relacja obraz ‐ słowo pozwala na zawężenie tego problemu, ale jednocześnie bardzo go wyostrza. To jakby „powrót do źródła”. Proces stawania się sensu ma swój początek, którym może okazać się styk słowa i obrazu. Rezultat tych poszukiwań chciałbym teraz omówić.

Tytuł nawiązuje do poetyckiej intuicji zawartej w „Tryptyku rzymskim” Jana Pawła II.[iv]

Moje poszukiwania ograniczają się do filozoficznych aspektów problemu.

Korzystając z odkrytego przez Heideggera faktu, że „ze skrytości i nie jawności rzeczy trzeba nijako gwałtem wydobywać prawdę” (H. G. Gadamer Cóż to jest prawda), bo greckie pojęcie prawdy „alatheia” to „nieskrytość” ‐ chciałbym to odkrycie uczynić punktem wyjścia moich rozważań.

W tekście „Czy filozof boi się obrazu?” pokazałem, że pojęcia ‐ struktury i jej hierarchii ‐ to główne elementy łączące model intelektualny myśli, z wewnętrzną strukturą obrazu, który jest jego przedstawieniem. Analiza powstawania obrazu od strony pojęć intelektualnych może ukazać obraz w nowym świetle.

Jeżeli „Język jest językiem samego rozumu.” jak powiada Gadamer, czyli język jest blisko rzeczy, którą nazywa ‐ to jak się ma do tego fakt powstawania obrazu rzeczy?

Tym, co w modelu przestrzeni abstrakcji chciałem przedstawić, przez trójwymiarowy schemat, to proces przygotowania materii do tego, by mogła być poznana przez niematerialny umysł. Autor medytacji postępuje drogą przeciwną ‐ wpatruje się w to, co niewidzialne – nawet jeśli to dziwnie brzmi ‐ by dostrzec, gdzie następuje moment widzialności. W którym miejscu ‐ to co jest niewidzialne ‐ zaczyna się wyrażać w widzialności ‐ czyli, w którym miejscu to co niewidzialne staje się widzialnym obrazem.

Analizowany tekst składa się z trzech części: 1. Strumień; 2. Medytacje nad Księgą Rodzaju na progu Kaplicy Sykstyńskiej; 3. Wzgórze w krainie Moria. Rozpoczyna się medytacją u stóp wzgórza, a kończy na szczycie góry Moria. To są ramy pomiędzy, którymi rozciąga się treść Tryptyku.

Krótka treść Tryptyku rzymskiego.

Strumień.

To medytacja człowieka wpatrzonego w naturę. Próbującego zrozumieć różnicę i podobieństwa pomiędzy człowiekiem, a naturą. To seria pytań, które stawia człowiek w stosunku do natury i w tej części nie otrzymuje na nie odpowiedzi.

Medytacje nad Księgą Rodzaju na progu Kaplicy Sykstyńskiej;

Refleksja nad cudem stworzonego świata prowadzona z pozycji człowieka, kontemplującego dzieło Michała Anioła. Treść tego fragmentu jest wielowątkowa, ale w szczególny sposób akcentuje problem obrazu.

Wzgórze w krainie Moria.

Autor jako zasadniczy problem stawia motyw decyzji Abrahama. Zastanawia się nad tym co spowodowało, że Abraham podjął decyzję rozpoczęcia wędrówki z Ur. Dlaczego porzucił wszystko i wyruszył w drogę ‐ nie wiedząc dokąd. I czemu ma służyć wewnętrzny dramat ojca, który ma złożyć ofiarę ze swojego syna.

ZDUMIENIE

Kontrast pomiędzy milczeniem Boga, a ‐ niemal krzykiem wszystkiego co widzimy jest punktem wyjścia, ale przede wszystkim WIELKIM ZDUMIENIEM.

Zdumienie ‐ stan psychiczny tego, który się zdumiał.

Zdumienie ‐ zaskoczenie połączone z zachwytem. Jak widać w zdumieniu musi dojść do połączenia zaskoczenia z zachwytem. Pierwsze musi być zaskoczenie, a następnie zachwyt.

Zdumienie pojawia się w momencie, gdy autor wsłuchuje się w rytm potoku ‐ można powiedzieć rytm natury. Potok, który jakby nie miał początku i końca jest jakimś wyzwaniem dla rozumu. Autor nie zwraca się do Boga, by przemówił, lecz fascynuje go spotkanie z tym wszystkim co widzi, a przez co objawia się Bóg. I prosi:

Pozwól mi się tutaj zatrzymać ‐ pozwól mi zatrzymać się na progu, ‐ oto jedno z tych najprostszych zdumień.

Czemu ma służyć ta prośba? O jakim progu mówi? Czy zatrzymanie się na tym progu jest możliwe tylko wtedy, gdy Bóg zechce? Jedno jest pewne ‐ zatrzymanie się na progu – niezależnie od wszystkiego ‐ to początek zdumienia.

A może pytanie o pozwolenie zatrzymania się jest skierowane do czytającego? Czy może to być prośba o nie wychodzenie poza próg tego tekstu?

W jaki sposób mogę ‐ ja czytający ‐ wyrazić taką zgodę?

Poza tym, ten fragment tekstu w oryginale został przez Jana Pawła II wykreślony ‐ co w druku zaznaczono nawiasem. Być może (teraz tego nie wiem) jest to jedyne skreślone w oryginale zdanie. Do kogo lub czego ‐ skierowana jest ta prośba?

Możliwi są czterej adresaci:

Pierwszy to Ruah (tchnienie)‐ wymieniony na samym początku w cytacie z Księgi Rodzaju wydaje się być raczej „przestrzenią” mającej nastąpić medytacji.

Drugi to Strumień ‐ to adresat bardzo prawdopodobny ‐ tekst następuje zaraz po „rozmowie ze strumieniem”

Trzeci to Przedwieczne Słowo ‐ to możliwy adresat prośby ‐ w każdym bądź razie trudno Go wykluczyć.

Czwarty to Czytelnik ‐ w tym zestawie może być prawdopodobnym adresatem.

Człowiek stojąc ‐ naprzeciw potoku i zstępujących lasów ‐ widzi różnicę między sobą, a naturą. Potok spada, lasy zstępują ‐ jest więc w nich jakiś ruch.

Człowiek zdumiewa się. Nieruchomy – patrzy i zdumiewa się. Posiada więc coś, czego lasy i potok nie posiadają. Zdumienie.

Pierwsze pytanie jakie teraz stawiamy to: ‐ Skąd to ma? oraz drugie ‐ Po co to ma? 

Na drugie pytanie zaraz otrzymujemy odpowiedź:

Zdumienie jest po to, by wyznaczało w człowieku próg, który świat w nim przekracza.

Dynamiczny obraz ‐ jakby falującego morza zdumień ‐ obraz rytmu, unoszącego się i opadającego

człowieka jest odpowiedzią na pytanie, w którym miejscu spotykają się człowiek i potok. Człowiek i potok spotykają się w rytmie.

Potok ‐ w spadaniu rytmicznym, człowiek ‐ w wyłanianiu się na fali zdumień. I tu i tu rytm. Obserwujemy dwa stojące naprzeciw siebie „zjawiska”:

Pierwsze ‐ Człowieka, który rytmicznie wyłania się z fali i mówi ‐ zatrzymaj się ‐ mówi do wszystkiego

wokoło – do potoku i lasu.

I drugie ‐ Potok i las ‐ zstępujące rytmicznie w dół ‐ nic nie mówią i nie wiedzą jaki jest ich cel. Człowiek patrzy na potok i las i rytm i zdumiewa się i ‐ uwaga ‐ rozpoczyna poszukiwanie początku strumienia ‐ źródła.

Zdumienie jest możliwością zatrzymania strumienia przemijania.

Co oznacza, że zdumienie jest brakiem ruchu, brakiem rytmu. Ale to nie koniec niespodzianek. Przemijanie ‐ ruch ‐ będzie mieć sens wtedy, gdy jest zdumienie, zatrzymanie.

Można chyba powiedzieć, że zdumienie poprzez zatrzymanie strumienia przemijania jest gwarancją jego sensu.

Dlaczego szukamy źródła? Czy to podpowiedź rozumu? Czy może zmysłów?

Strumień zstępuje z góry ‐ to znaczy ma początek na górze. Tam jest źródło. By go odnaleźć, trzeba iść

pod prąd. Droga pod górę to trud, zmęczenie i częsty brak woli, ale drogowskazem jest pewność, że gdzieś jest.

Kontrastem w stosunku do poszukiwań źródła jest to co dzieje się po dotarciu do miejsca, gdzie źródło powinno się znajdować. W tym miejscu autor ponownie zwraca się z prośbą ‐ tutaj już wiemy, że skierowana jest do strumienia ‐ o odsłonięcie tajemnicy początku strumienia. Okazuje się, że poszukujący nie tyle dąży do odnalezienia źródła, co raczej poznania tajemnicy początku strumienia. Tajemnicy początku rytmu. Tajemnicy początku ruchu.

Prośba pada w ciszę. Tak jakby odpowiedzią była cisza.

Uwięziony, może zablokowany (?) umysł oddaje pola zmysłom. Wydaje się, jakby celem poszukiwań było odczucie świeżości, która jest ożywcza.

Na postawione w tekście pytania nie znajdujemy odpowiedzi. Pozostaje natomiast silne odczucie pragnienia. I z tym wrażeniem przechodzimy do następnej medytacji ‐ w świat obrazu.

W tej części spotkanie z naturą rozpoczyna się obrazem, ale dalej przebiega bez konieczności odwoływania się do obrazu.

Zanim wejdziemy w świat obrazu pojawia się ‐ WIDZENIE. Autor stojąc na progu Kaplicy Sykstyńskiej pyta o początek. W poprzedniej części pragnął dotknąć tajemnicy początku rytmu, ruchu. Wielkie pragnienie świeżości, która ożywia, nie zostaje zaspokojone. Szuka więc dalej.

Rozważamy kluczowe zdanie: „trwa stając się nieustannie”.

Trwa – czyli jest

stając się ‐ ruch, niezakończony

trwa stając się – powstawanie, o którym mówi „stając się”, ma jakiś początek i koniec. W tym zdaniu „stając się” nie ma początku, ponieważ początek jest „przed trwa”.

Pierwsze coś musi być, aby trwało.

A więc byt, który trwa czyli został powołany do istnienia, staje się ‐ powstaje, nieustannie, to znaczy ‐ jest w ciągłym ruchu.

Bycie w ciągłym ruchu dotyczy wszystkiego co zostało powołanie do istnienia.

I na koniec ‐ obraz i podobieństwo. Autor stawia przed nami postaci kobiety i mężczyzny. Stoją naprzeciw siebie. Widzą siebie ‐ zdumieni. Są nadzy. Nie wstydzą się.

Być nagim dla drugiej osoby ‐ to bycie przeźroczystym ‐ to bycie w prawdzie ‐ to odzyskanie właściwego widzenia. To odzyskanie właściwego obrazu. Chęć odzyskania właściwego obrazu, to praca nad samym sobą. Nad obrazem siebie i drugiego człowieka. Nad obrazem świata.

Jeżeli nie ma tego widzenia, jeżeli jest wstyd widzenia nagości ‐ to znaczy, że nie ma obrazu,

albo ten obraz jest zniekształcony ‐ jest nie prawdziwy.

Słowo ma oblicze. Słowo – źródło – jest wizją. 

Stworzenie, wszechświat bierze początek z wizji. Także człowiek wyłania się z tej wizji. Drogo wiodąca do źródła pozwala stać się „widzącym”.[v]


[i] Wiesław Gdowicz „Model przestrzeni abstrakcji” w „Znak, znaczenie, komunikacja” pod red. M. Juda Katowice 2002 oraz

Wiesław Gdowicz „Model przestrzeni abstrakcji” ASP Katowice 2004

[ii] Wiesław Gdowicz „Czy filozof boi się obrazu? w „Przestrzeń sztuki: obrazy – słowa – komentarze” pod red. M. Popczyk; wydawca

ASP Katowice 2005

[iii] Wiesław Gdowicz „Czy istnieje znak bez sensu?” Konferencja „Konteksty sztuki współczesnej” ASP Katowice 2006

[iv] Jan Paweł II „Tryptyk rzymski” Wydawnictwo św. Stanisława BM, Kraków 2003

[v] Kard. J.Ratzinger 6 marca 2003 roku na prezentacji Tryptyku w Biurze Prasowym Stolicy Apostolskiej

Reklamy