Dizajn na pograniczu.

Artykuł dotyczy projektu pod tytułem „Dizajn na pograniczu. Re-kreacja miast na pograniczu polsko-czeskim.” , który powstał w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej 2007-2013 Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska. Wnioskodawcą projektu była gmina Czechowice-Dziedzice, a partnerem miasto Orlova w Czechach.

prof. dr hab Wiesław Gdowicz.

Artykuł to rozwinięcie wystąpienia na IV Kongresie Rewitalizacja Miast Wałbrzych 19-20.09.2016 r.

Słowa kluczowe: dizajn na pograniczu, projektowanie społeczne, partycypacja, rewitalizacja.

Wstęp

Holenderski architekt Aldo van Eyck kiedyś powiedział:„Cokolwiek znaczą przestrzeń i czas, to miejsce i okazja są ważniejsze. Bo w ludzkiej wyobraźni przestrzeń jest miejscem, a czas okazją”

Nasz dom, nasza ulica, nasze miasto – obrazy miejsc zapisanych w pamięci. Miejsce było od dawna rozumiane jako coś warte zaufania, ośrodek tożsamości i bezpieczeństwa. Teraz – być może to się zmienia. W jaki sposób przebiega ta zmiana i jak wpływa na perspektywę widzenia miejsca? Czy miejsce musi być gdzieś umiejscowione? – to znaczy: Czy da się znaleźć jakieś materialne elementy świadczące o tym, że jest to miejsce? To pytania, które trzeba zadać, zanim zacznie się mówić o miejscu, zanim zacznie się to miejsce zmieniać.

Przez wiele lat miejsca uznawano za ograniczoną i zamkniętą przestrzeń. Złożone całości zawierające materialne obiekty i systemy ludzkich relacji oraz mające wielorakie znaczenia i zwyczaje. Zaczynamy współcześnie patrzeć na miejsce poprzez relacje pomiędzy wypełniającymi je elementami. Antropolog i badacz społeczny David Harvey uważa, że o miejscu należy mówić jako o „konstrukcie materialno-społecznym”, czyli „produkcie” społecznych relacji „rozciągniętych” w czasie i przestrzeni. Miejsce to raczej ludzie i miejsca pozostające czy pozostający w zmiennych relacjach i zależnościach.

Zmiany miejsca są przedmiotem studiów i analiz architektów, urbanistów i dizajnerów, a sposób ich patrzenia na miejsce uwzględnia dynamiczność relacji i rozluźnienie związku pomiędzy obrazem miejsca, a jego materialnym źródłem. Poszukiwanie nowych narzędzi służących analizowaniu relacji odnośnie miejsca, pozwala na inne spojrzenie na miasto, w których miejsce się znajduje. Patrzymy na miasto jako na pewną całość nieoczekiwaną, nieliniową, spontaniczną i zaangażowaną. Nie jest wykluczone, że niezorganizowaną i pozbawioną jakości przestrzeń miejską utrzymać mogą w równowadze jedynie – tak właśnie rozumiane – miejsca.

W jednej ze swoich książek badacz miasta Edward Relph przekonywał że „bezkształtne” i „nieuchwytne” miejsce stanowi zasadniczy i bezpieczny punkt odniesienia i oglądu rzeczywistości społecznej. W przedstawionej idei miejsce stanowi pretekst do analizy przestrzeni społecznej uwzględniającej wielość perspektyw i przestrzennych porządków.

Humanistyczna perspektywa patrzenia na miejsce, między innymi przyjęta przez amerykańskiego geografa Yi-Fu Tuana (w książce „Przestrzeń i miejsce”) nieodłącznie związana jest z pytaniami o to, w jaki sposób ludzie rozumieją przestrzeń i jak nadają jej znaczenie. Podzielił on miejsca na dwie kategorie: miejsca publiczne (place, parki, miejsca uświęcone) oraz miejsca – pola troski (dom, ogród, plac targowy, kafejka). Te drugie – według autora – znaczą więcej, są lepsze, ponieważ odnoszą się do bogactwa doświadczeń w kontaktach z ludźmi.

Ważnym głosem w dyskusji o miejscu jest głos Kevina Lyncha (amerykańskiego planisty, autora „The Image of the City”), który urzeczony estetyką krajobrazu miejskiego poszukiwał uniwersalnych elementów, składający się na strukturę percepcyjną przestrzeni. Na podstawie przeprowadzonych analiz wyodrębnił pięć takich elementów: drogi, granice, rejony, węzły i punkty informacyjne. Tylko te elementy odpowiednio zaakcentowane mogą sprawić, że miasto będzie zrozumiałe i czytelne dla mieszkańców. Wśród mieszkańców Bostonu, Los Angeles i Jersey City analizował sposób, w jaki w świadomości ludzi odbija się miejsce i jak na tej podstawie budują oni obraz miejsca.

Uściślając cele i sposoby kształtowania przestrzeni Lynch proponuje zaczynać od zadawania sobie pytania: „Po co?” i „Dla kogo?”, tak aby założenia planu i rozwój przestrzeni miasta wynikał z ludzkiego doświadczenia, wyobrażeń czy przypisywanych im znaczeń. Wiedza na ten temat powinna wynikać z dialogu prowadzonego z ludźmi w konkretnym miejscu.

Dizajn na pograniczu.

Projekt pod tytułem „Dizajn na pograniczu. Re-kreacja miast na pograniczu polsko-czeskim.” powstał w ramach Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej 2007-2013 Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska. Wnioskodawcą projektu była gmina Czechowice-Dziedzice, a partnerem miasto Orłowa w Czechach.

„Dizajn na pograniczu!” to warsztaty projektowe, podczas których grupa młodych projektantów miała za zadanie stworzyć koncepcje zagospodarowania i aktywizacji kluczowych miejsc w przestrzeni publicznej wybranej miejscowości. Studenci kierunku projektowego polskiej (Wzornictwo ASP Katowice) i czeskiej uczelni (Katedra Architektury VŠB TU Ostrawa), pod okiem ekspertów (prowadzący warsztaty pedagodzy z ASP Katowice: prof. ASP dr hab. Wiesław Gdowicz, dr Justyna Kucharczyk, dr Andrzej Sobaś oraz pedagog architekt Josef Kiszka z VSB TU Ostrawa, a także zaproszeni goście: inż. arch. Michał Kozik i socjolożka Ewa Zielińska), przez pięć dni mieszkali w obu miastach starając się jak najlepiej je poznać. Wywiady, konsultacje, ankiety i rozmowy z władzami miasta oraz mieszkańcami były koniecznym etapem ułatwiającym podejmowanie decyzji w procesie projektowym. Zespół „Dizajn na pograniczu” kładł nacisk na te rozwiązania, które odpowiadały lokalnym potrzebom.

W czasie warsztatów odbyły się spotkania fokusowe z lokalnymi liderami, organizacjami pozarządowymi i mieszkańcami miast partnerskich. W ramach warsztatów (w Czechowicach-Dziedzicach i Orłowej) przeprowadzono badania oraz sporządzono analizy, które pozwoliły na przygotowanie wytycznych do konkretnych zadań projektowych.

W kolejnych miesiącach uczestnicy projektu we współpracy z organizacjami pozarządowymi i przedsiębiorcami projektowali rozwiązania dedykowane obu miastom partnerskim. Praca nad poszczególnymi projektami trwały do końca maja 2014 roku. W tym okresie odbywały się comiesięczne spotkania, z których trzy zorganizowane zostały w Czechowicach-Dziedzicach, a dwa w Orłowej. Uczestnicy warsztatów wraz z zaproszonymi ekspertami i pod nadzorem wykwalifikowanej kadry stworzyli prototypy opracowywanych przez siebie produktów.

Na zakończenie projektu (maj 2014 rok) został wydany katalog, który jest relacją z warsztatów i spotkań oraz obserwacji procesu powstawania projektowanych rozwiązań. Katalog zaprezentowany zostanie podczas konferencji podsumowującej cały projekt, która połączona zostanie z wystawą zaprojektowanych rozwiązań.

Głównym celem projektu była poprawa jakości życia i budowanie systemów współpracy po obu stronach granicy poprzez opracowanie koncepcji zagospodarowania i aktywizacji kluczowych miejsc w przestrzeni publicznej Czechowic-Dziedzic i Orłowej dla potrzeb rozwoju społeczno-gospodarczego oraz zaprojektowanie i wykonanie prototypów rozwiązań dedykowanych obu miastom partnerskim.

Istotnym celem projektu był udział społeczności (mieszkańców, przedsiębiorców, organizacji pozarządowych) w tworzeniu rozwiązań zagospodarowania przestrzeni publicznych, poprzez włączenie ich w proces ich tworzenia.

Podwójny diament – narzędzia projektowania[1].

Model procesu projektowego nazwany podwójnym diamentem opracowała Design Council, instytucja zajmująca się rozwojem projektowania w Wielkiej Brytanii. Analizując procesy projektowe kilkunastu najlepszych firm wskazano na kilka ich wspólnych części i sporządzono ideowy schemat procesu projektowego. Schemat składa się z dwóch części (diamentów) mających kształt odwróconych o 90 stopni kwadratów stykających się wierzchołkiem. Każdy z nich reprezentuje procesy dywergencji (zwiększenie liczby możliwości, które prowadzą do tworzenia wyborów) i konwergencji (dokonywanie wyborów, zbliżanie do rozwiązań). Procesy w pierwszym diamencie (kwadracie) kończą się założeniami projektowymi. Procesy w drugim diamencie, określeniem warunków konkretnego wdrożenia.

Schemat liniowy od początku do końca można podzielić na cztery etapy:

Discover (odkrywanie)

Pierwszy etap to odkrywanie, poznawanie użytkowników, ich celów czy realizowanych zadań. Informacje pochodzą z różnych źródeł związanych z planowanym projektem. Kwestionariusze, wywiady, obserwacje użytkownika, by wiedzieć jakie są jego potrzeby, motywacje, dotychczasowe doświadczenie, środowisko w którym mieszka i pracuje – to metody, którymi można się posłużyć. Analiza zebranych informacji oraz powiązań pomiędzy nimi, pozwala na budowanie psychologicznych czy socjologicznych profili użytkownika, grup użytkowników czy miejsc w których się znajdują.

Define (określanie)

W kolejnym etapie na podstawie analizy zebranych informacji definiuje się założenia i cele projektu. Zbierane są informacje o planowanym projekcie, jego użytkownikach i ich celach, realizowanych zadaniach. Korzysta się wówczas z metod takich jak: kwestionariusze, wywiady, grupy fokusowe, obserwacje, by określić, kim jest użytkownik, co wie, jak się uczy, czego potrzebuje, jakie są jego motywacje i codzienne problemy, dotychczasowe doświadczenie, środowisko i kultura pracy. Należy również uwzględnić ludzkie ograniczenia: wzrokowe, słuchowe, motoryczne i inne. Następnie należy zidentyfikować i zrozumieć różnice pomiędzy poszczególnymi: grupami wiekowymi, społecznymi. J.J. Garrett w książce „Designing the User Experience” posługuje się terminem: segmentacja użytkowników. Wskazuje na istnienie psychologicznych profili, które opisują podejście i sposoby odbierania rzeczywistości przez użytkowników. Analiza tych profili może wpłynąć na wybór treści, funkcjonalności strony, sposób formułowania tekstu, poziom skomplikowania graficznego. Wybory te będą oparte na preferencjach, zainteresowaniach, potrzebach, możliwościach użytkownika. Podejmowane są badania umożliwiające: 1. Poznawanie docelowego użytkownika, jego celów, potrzeb, zainteresowań, pragnień, sytuacji życiowej, zawodowej . 2. Poznawanie kontekstu, naturalnego otoczenia użytkowni- ka, miejsca, w których przebywa oraz aktywności z nimi związanych. 3. Odkrywanie czego brakuje, co stanowi przeszkodę, gdzie pojawiają się problemy. 4. Odkrywanie potencjału miejsca, danej sytuacji, możliwych dróg rozwoju. 5. Odkrywanie inspiracji dla dalszych prac projektowych.

Badania te można podzielić na dwie grupy w zależności od celu projektu: 1. Badania dotyczące poznania użytkowników, kontekstu w celu diagnozy sytuacji, zdefiniowania przyczyn występujących problemów, by móc zaproponować nowe rozwiązania projektowe. 2. Badania weryfikujące skuteczność istniejącego rozwiązania projektowego.

Develop

Trzeci etap to rozwój projektu według wypracowanych założeń. Budowane prototypy w tej fazie są już bardziej dopracowane, a badania z użytkownikami przybierają bardziej formalny charakter. Obserwacja użytkowników jest bardziej zaplanowana, stawiane pytania mają potwierdzić oczekiwania projektanta lub zweryfikować pojawiające się wątpliwości. Ten etap nadal nie wyklucza wprowadzania zmian do idei, założeń projektu. Praca nad poszczególnymi etapami nakłada się. Gdy rozpoczynamy kolejną część procesu rezultaty z poprzedniej nadal mogą ulegać zmianom. Ciągła weryfikacja, spotkania z użytkownikami z jednej strony mogą uchronić przed błędnym zdiagnozowaniem problemu czy zaprojektowaniem produktu, który nie będzie w pełni odpowiadał na określone potrzeby, z drugiej mogą zainspirować do zaproponowania nowych rozwiązań .

Tutaj również możemy zastosować metodę formative testing – wielokrotne testowanie. Ten rodzaj podejścia można porównać do procesu gotowania posiłku, podczas którego ciągle doprawiamy i sprawdzamy smak potrawy. Celem tych testów jest wprowadzanie usprawnień, ulepszeń projektu, identyfikowanie występowania ewentualnych błędów. Przed rozpoczęciem badań warto zdefiniować pytania odnoszące się do funkcjonowania projektu, np.: Jakie są najbardziej znaczące problemy, które powstrzymują użytkownika przed ukończeniem wyznaczonych celów, lub wpływają na nieefektywność projektu? Jakie elementy systemu działają poprawnie wg użytkowników? Co ich natomiast frustruje? Jakie są najczęściej popełniane błędy przez użytkowników? Czy udało się wprowadzić polepszenia do projektu pomiędzy kolejnymi cyklami procesu projektowego?

Jakich problemów można się spodziewać po wprowadzeniu produktu w życie. Efektem końcowym jest projekt gotowy do wdrożenia. Można również przeprowadzić na tym etapie testy, na gotowym, działającym projekcie, które mają charakter ostatecznej weryfikacji projektu przed wdrożeniem – summative test. Badanie ma charakter ściśle określonych procedur, gdzie głównie skupiamy się na pomiarze zachowań użytkowników. Wyniki badania mają charakter ilościowy – są to dane obiektywne dotyczące m.in.: pomiaru czasu wykonania określonych czynności, ilości popełnionych błędów, oceny czy cel zadania został osiągnięty. Następnie sprawdzamy czy osiągnięte parametry tego pomiaru odpowiadają naszym oczekiwaniom.

Po zakończeniu badań warto odpowiedzieć sobie na pytania: Czy produkt odpowiada postawionym celom? Jak produkt odnosi się do konkurencji? Jeśli celem jest korekta istniejącego projektu: czy udało się uzyskać ulepszenia w stosunku do poprzedniej wersji produktu?

Deliver

Ostatni etap procesu dotyczy wdrożenia projektu. Tutaj projekt zderza się z realiami – jak sprawdzi się już kiedy posiada już wszystkie właściwe cechy, znajduje się w określonym kontekście. W warunkach „laboratoryjnych”, podczas symulacji działania projektu, mogą zostać przeoczone niektóre elementy działania proponowanego rozwiązania. Wiele też zależy od charakteru projektu, czego dotyczy, jaka technologia jest wykorzystywana, jakie materiały itd. Części z wymienionych elementów badania nie można przeprowadzić, ze względu na to, że nie jest możliwe wykonanie prototypu w pełni funkcjonującego jak po wdrożeniu oraz uwzględniającego kontekst jego użycia. Przy projekcie systemu informacji wizualnej danej przestrzeni publicznej, nie wykonamy prototypu, który uwzględnia wpływ wszystkich czynników zewnętrznych. Nawet w badaniach, przeprowadzonych na prototypie opartym o symulacje w trójwymiarowej rzeczywistości, mogą nie zostać dostrzeżone wszystkie problemy związane z odnalezieniem i odczytywaniem zaprojektowanych informacji. Jeśli projektujemy stronę internetową, mamy możliwość przygotowania w pełni funkcjonującego prototypu, który ma takie same parametry jak produkt finalny. Jednak dopiero po wdrożeniu możemy przekonać się o częstotliwości odwiedzin strony i faktycznym zainteresowaniem prezentowanymi treściami. Możemy starać się przewidzieć jakie będą wskaźniki zainteresowania poprzez badania marketingowe. Po wdrożeniu, projekt zaczyna żyć swoim życiem i nie jest wykluczone, że zmiany będą konieczne, pomimo włożenia ogromnego wysiłku w badania w trakcie procesu projektowego. Z pewnością to ryzyko niepowodzenia zmniejsza poprzez zastosowanie metody user centered design. Dlatego warto jeszcze przemyśleć możliwość przeprowadzenia badań już po wdrożeniu – va-lidating test – potwierdzających, że wszystkie założone cele zostały osiągnięte. W zależności od rodzaju rozwiązania takie testy można przeprowadzić tuż po wdrożeniu lub po określonym czasie jego funkcjonowania. Wiele też firm stosuje metodę zbierania opinii od użytkowników po skorzystaniu z produktu, usługi.

Projektując proces projektowy w odniesieniu do działań o charakterze warsztatowym dokonuje się modyfikacji opisanego wyżej modelu, poprzez – na przykład – rozbudowanie jednego z etapów procesu, tak by podwójny diament był zastosowany do tego etapu jako całości. Można powiedzieć – podwójny diament w podwójnym diamencie.

Schemat całego procesu projektowego „Dizajn na pograniczu” wygląda następująco:

  1. ODKRYWANIE – Stawianie pytań.
  2. OKREŚLANIE – Formułowanie celów.
  3. ROZWÓJ – Design w praktyce. Warsztaty „Dizajn na pograniczu”.

3a. Odkrywanie. Zbieranie informacji.

Poznanie miejsca – Czechowice-Dziedzice, Orlova.

Spacer komentowany. Miejsce oczami mieszkańców. Ankiety i wywiady z mieszkańcami. Sesje kreatywne, eksperci, mieszkańcy, lokalne władze.

3b. Definiowanie. Określenie wizji rozwoju gminy. Analiza zebranych informacji. Rysowanie map wyobrażeniowych. Definiowanie problemów. Określanie obszarów, dróg rozwoju. Ankieta – formularz obserwacji miejsca

3c. Rozwijanie. Koncepcje projektowe.

3d. Prezentacja efektów. Konsultacje koncepcji projektowych z mieszkańcami i władzami.

4. KONTYNUACJA – Co dalej?

Dizajn na pograniczu – wspólna praca.

Czechowice-Dziedzice i Orlova łączy nie tylko sąsiedztwo, lecz także wiele wspólnych inicjatyw. Sześć projektów w cztery lata z dofinansowaniem z Programu Operacyjnego Współpracy Transgranicznej Republika Czeska – Rzeczpospolita Polska 2007–2013. Nowe ścieżki w czechowickim Parku Miejskim to efekt projektu „Chodźcie z nami! Aktywna rekreacja na ścieżkach nordic walking”, wybrukowano na nowo parkowe alejki i wyznaczono trzy pętle do nordic walkingu, o różnych dystansach. W ramach projektu „Wygrajmy razem! Podnoszenie jakości imprez sportowych w Euroregionie Beskidy zorganizowano imprezy sportowe (zawody biegowe i rozgrywki w siatkówkę̨ plażową. Projekt „Czy wiecie, że…? Wspólna, polsko-czeska, promocja lokalnych walorów i atrakcji”, to między innymi katalogi informacyjno – promocyjne, które prezentują kulturalne, sportowe i gospodarcze walory obu partnerskich miast. Czy też projekt „Taroki – Gra o tożsamość” gdzie regionalna gra w karty uprawiana przez mieszkańców obu miast jest narzędziem wzmacniania kontaktów transgranicznych miejscowości.

 

Analiza przeprowadzonych rozmów z mieszkańcami, danych z ankiet, wpisów na forach internetowych stron www poświęconych miastu pozwalały na określenie występujących problemów. Wśród nich wyróżniono: niezadowolenie mieszkańców z wyglądu miast, nadmierna ilość samochodów, brak niejednoznaczne określanego centrum, mieszkańcy nie dostrzegają żadnych atrakcji, degradacja niektórych dzielnic, brak atrakcyjnych ofert kulturalnych, miejsc umożliwiających spotkania. Dostrzegano również nie wykorzystane możliwości zagospodarowania terenów zielonych na obrzeżach miasta.

„Wirtualne miasto” to jedna z metod badawczych zastosowanych w analizie obu miast. Pozwala na podstawie zebranych z Internetu informacji zbudować sumaryczny obraz miasta widziany przez tych, którzy używają tylko internatu. Studenci korzystali również z doświadczenia ekspertów biorących udział w projekcie. Świetnym narzędziem jest spacer moderowany oraz spacer wrażeniowy po kluczowych miejscach w mieście przeprowadzany z przewodnikiem. Nie mogło zabraknąć ankiet i wywiadów z mieszkańcami, którzy odpowiadali na pytania o problemach ich dotyczących i funkcjonowaniu miasta. Pytani mieszkańcy zaznaczali na mapie istotne (zagrożenia, wspomnienia, funkcjonowanie) dla nich miejsca. Mapowanie miasta czy schwarzplan, analiza SWOT i drzewo problemów i celów to kolejne źródło informacji o mieście, mieszańcach i ich zachowaniu.

Zagadnienia, które pojawiły się w wyniku analiz to: niejednoznacznie określone centrum, mieszkańcy nie czują więzi z miastem, nie wiedzą „jakie ono jest”, mieszkańcy nie widzą w swoim mieście niczego atrakcyjnego, potencjał miasta kryje się̨ na jego obrzeżach, „osteoporoza miasta” – punkty aktywności w mieście są bardzo rozproszone, brak miejsc, które ludzie uznawaliby za charakterystyczne,
jednoznacznie ważne, brak powodów do dumy, brak poczucia związku z miastem, wielu mieszkańców z sentymentem mówi o miejscach dla nich ważnych, a obecnie im brakujących w mieście. Wydzielono dla Czechowic-Dziedzic cztery obszary problemowe: brak połączeń między miejscami aktywności, chaos przestrzenny, brak poczucia tożsamości i brak przepływu informacji między organizacjami i grupami organizującymi życie mieszkańcom. Jedyną różnicą dla Orlovej
był obszar związany ze starą dzielnicą Orlovej, obecnie już zupełnie zniszczonej. Podsuwanie analiz z całości prac w obu miastach skłoniło studencie grupy do kontynuowania pracy projektowej w obszarze wspólnym dla obu miast to jest brakiem poczucia tożsamości i brakiem przepływu informacji.

Rezultaty

 “Dizajn ze sznurka”. Projekt elementów przestrzeni publicznej wykorzystujących potencjał sztuki ludowej. Projektantki: Magda Zawieja, Magda Kamińska ASP Katowice.

pks-dizajn-ze-sznurka-prezentacja-dyplomowa_page_07

Ilustracja 1 Dizajn ze sznurka. Prototypy paneli do haftu w parku przy Osiedlu Północ, Czechowice-Dziedzice. Źródło: archiwum PKS Katowice

pks-dizajn-ze-sznurka-prezentacja-dyplomowa_page_61

Ilustracja 2 Dizajn ze sznurka. Typy prototypów paneli do haftu w przestrzeni otwartej i zamkniętej. Źródło: archiwum PKS Katowice

Na podstawie analizy informacji zebranych podczas warsztatów utworzony został obraz miasta i określono obszary problemowe. Po ich weryfikacji autorki zdecydowały się zająć – wspólnym dla obu miast partnerskich – problemem braku tożsamości ze szczególnym uwzględnieniem problemu wymierania umiejętności związanych z zawodami rzemieślniczymi. Poprzez zaangażowanie twórców-rzemieślników miast partnerskich do przekazywania swojej wiedzy młodszemu pokoleniu mają nadzieję wzmacniać potencjał miast Czechowice-Dziedzice i Orlova. Do umiejętności najbardziej zagrożonych należy zaliczyć: haft artystyczny, malarstwo na szkle, rzeźba w drewnie, frywolitka, garncarstwo i ceramika, wyroby z drutu oraz wyroby z wełny i produkty owcze. Istotnymi czynnikami powodującymi zanikanie tych umiejętności to brak u młodszego pokolenia chęci do kontynuacji, pasjonaci natomiast nie chcą się dzielić swoją wiedzą, brak dialogu międzypokoleniowego – niezbędnego dla wymiany umiejętności. Celem projektu jest rozbudzanie pasji, chęci do kontynuacji tradycji, współpraca i dialog międzypokoleniowy, budowanie wspólnych doświadczeń, stworzenie miejsca spotkań mieszkańców, punktu wymiany umiejętności, służącemu aktywizacji mieszkańców.

„Dizajn ze sznurka” – rozbudza pasje, ułatwia wspólne doświadczenia, inspiruje twórczością ludową przy działaniach w przestrzeni publicznej, intryguje formą, zaciekawia możliwością zostawienia swojego „śladu” w mieście. Wraz z Wydziałem Promocji UM Czechowice-Dziedzice projektantki projektują wydarzenie miejskie „Aktywny dzień dziecka – Zapaleńcy”, w trakcie którego będzie możliwość testowania pomysłu „Dizajnu ze sznurka „ – „makro haftu”, wprowadzenia elementów warsztatowych wraz z animatorami – czechowickimi twórcami ludowymi. I jak piszą same projektantki: „Projekt ma łączyć́ pokolenia, poprzez wiedzę i doświadczenie starszych budować́ nowe wartości, a działania w jego zakresie skierowane są głównie do rodzin z dziećmi. Starszym daje poczucie spełnienia, bycia potrzebnym, kształtuje misję polegającą na przekazywaniu swoich doświadczeń́ i podtrzymywaniu tradycji. Informuje o tym, co dzieje się w mieście i potencjale regionu, jest wykorzystaniem zastanych umiejętności i wcieleniem ich w młode pokolenie.”

Moje Czechowice-Dziedzice. Projekt działań zachęcających do poznawania gminy. Projektantki: Aleksandra Harazin, Anna Kącka ASP Katowice.

pks-moje-czechowice-dziedzice-dyplom-prezentacja-25

Ilustracja 3 Moje Czechowice-Dziedzice. Prototypy ławki w parku przy Osiedlu Północ, Czechowice-Dziedzice. Źródło: archiwum PKS Katowice

pks-moje-czechowice-dziedzice-dyplom-prezentacja-70

Ilustracja 4 Moje Czechowice-Dziedzice. Program dydaktyczny. Źródło: archiwum PKS Katowice

Główną ideą projektu „Miejsce spotkań”, jest utworzenie w Czechowicach-Dziedzicach i Orlovej miejsca spotkań dla mieszkańców i turystów, które będzie charakterystyczne i niepowtarzalne dla tego miasta, w którym ludzie chętnie będą wspólnie spędzać czas. Miejsca do rozmów o mieście, o jego przyszłości, teraźniejszości i przeszłości. Miejsca, które pozwala poznawać się, które jednoczy mieszkańców, które jest wizytówką i atrakcją miasta. Celem projektu jest inicjacja interakcji pomiędzy mieszkańcami, zachęcenie do aktywnego korzystania z przestrzeni publicznej obu miast, budowanie tożsamości i przywiązania do miasta oraz aktywizacja różnych grup wiekowych. W założeniach miejsce w projekcie ma sprzyjać interakcji i spotkaniu, być reprezentatywne, dostępne dla wszystkich mieszkańców i turystów, ma zachęcać do rozmów o przeszłości. Kilka dni spędzone w obu miastach pozwoliły nam dostrzec – zwłaszcza w Orlovej – w sercach mieszkańców poczucie straty oraz tęsknotę za świetnością Starej Orlovej, niegdyś zaludnionej i tętniącej życiem, obecnie opustoszałej; także za miejscami, budynkami, które już nie istnieją.

Idea pomysłu jest skupienie uwagi na kształcie granic gminy oraz na zróżnicowanie pionowe tego terenu. W Czechowicach – Dziedzicach różnica między najwyższym i najniższym punktem wynosi około 84 metrów , a w Orlovej około 100 metrów. Projekt miejsca zawiera ławkę, której kształt odnosi się do kształtu granic gminy lub miasta, a zróżnicowanie wysokości terenu do różnej wysokości poszczególnych modułów, z których zbudowana jest ławka. Grafika na ławce pełni funkcję mapy, a zarazem opowiada o historii i miejscach, których już nie ma, istniejących jedynie w pamięci mieszkańców albo też takich, które mówią o dawnej świetności miasta. Pozwala na wyznaczenie ich lokalizacji, określa kierunek i odległość ich położenia w odniesieniu do miejsca, gdzie umiejscowiona zostanie ławka. Projektantki tak piszą o swoim projekcie: „Celem tej pracy nie jest zaprezentowanie wszystkich wartościowych miejsc gminy Czechowice-Dziedzice ani stworzenia kompleksowego programu zajęć́ edukacji regionalnej. Naszym działaniem chcemy zaangażować́ mieszkańców do uważniejszego spojrzenia na miejsce w którym mieszkają̨. Nauczycieli i animatorów zachęcamy do udostepnienia swoich pomysłów i rezultatów z prowadzonych zajęć́, do wymiany doświadczeń́, dzielenia się̨ wskazówkami i uwagami. Nasz projekt ma pobudzić́ do refleksji na temat gminy. Czechowice-Dziedzice, skłaniać́ do zadawania pytań́, poznawania i rozmowy o gminie – jej przyszłości, teraźniejszości i przeszłości. ”

Podsumowanie

Skutkiem zmian jakim podlegają społeczności, gospodarka, technologia czy polityka są nowe relacje pomiędzy ludźmi oraz ludźmi, a rzeczami. Badania społeczne odnoszące się do tej nowo powstałej rzeczywistości rozwijają odpowiednie sposoby postępowania, modele zachowań i produkty. Poprawa jakości życia codziennego będzie możliwa poprzez badania relacji zachodzącymi pomiędzy ludźmi oraz pomiędzy ludźmi a rzeczami. Projektowanie ma znaczący wpływ na zachowanie ludzi, ich stan emocjonalny i zmysłowe doświadczenia. Projektanci stawiając określone pytanie odnoszące się do rzeczywistych potrzeb ludzi, robią to w kontekście wcześniej wykonanej analizy środowiska, w jakim żyją ludzie i dokładnego rozeznania ich potrzeb. Analizując systemy, środowiska, formując scenariusze zachowań, budując prototypy i modele, ściśle odnoszą się do rzeczywistości, dla której projekty są przeznaczone i z tego też powodu odgrywają decydującą rolę w rozwoju i transformacji społeczeństwa.

Projektowanie odnoszące się do problemów społecznych jest złożonym procesem, który obejmuje wiele działań w obszarach różnych specjalistów – urbanistów, architektów, projektantów, socjologów czy antropologów. Ważnymi elementami w tym procesie są specjaliści od transportu, zdrowia publicznego, wodociągów, kanalizacji, ale też władze samorządowe, organizacje pozarządowe i wielkość posiadanych przez nich środków finansowych. Projektowanie społeczne ma więc charakter wybitnie interdyscyplinarny.

W projektowaniu odnoszącym się do przestrzenie miejskiej ważne jest to co publiczne. I niezależnie od tego czy odnosimy się do wielkich przestrzeni urbanistycznych czy małych fragmentów placów, skwerów czy podwórek, kluczowym elementem są użytkownicy przestrzeni publicznej. Piotr Lorens w rozdziale „Definiowanie współczesnych przestrzeni” w „Problemy kształtowania przestrzenie publicznych” tak opisuje zmiany odnoszące się sposobu patrzenia na przestrzeń publiczną: „Przestrzeń publiczna współczesnego miasta ulega bardzo głębokim przekształceniom, mającym swą genezę w zjawiskach globalizacji, rozwoju społeczeństwa konsumpcyjnego oraz nowych formach współpracy pomiędzy sektorem publicznym a prywatnym. W efekcie konieczne jest także przedefiniowanie pojęcia samej przestrzeni publicznej. Traci na aktualności jej określenie jako tradycyjnie pozostającego w publicznym władaniu, ogólnodostępnego obszaru ulicy czy placu, przeważnie pełniącego rozmaite funkcje społeczne i gospodarcze. Nowa definicja przestrzeni publicznej kładzie natomiast akcent na jej publiczność rozumianą jako możliwość nawiązywania rozmaitych kontaktów interpersonalnych niezależnie od formy władania, kontroli czy organizacji przestrzennej. Dlatego też za współczesne przestrzenie publiczne uznać należy zarówno struktury o charakterze „otwartym” (a więc przypominające tradycyjne struktury miejskie) jak i „dośrodkowym” (czyli zamknięte w przestrzeni zwartej struktury). Oddzieleniu ulega także pojęcie przestrzeni publicznej (rozumianej w sensie materialnym) od domeny czy sfery publicznej (mogących się lokować w przestrzeni wirtualnej).

O atrakcyjności tak rozumianych przestrzeni publicznych nie będzie już decydować jej powszechna dostępność, lecz atrakcyjność wizualna i funkcjonalna, a także stopień bezpieczeństwa przebywania w niej. Oznacza to, że będą one mogły stanowić – pod warunkiem zachowania owych warunków – twory w miarę samoistne, często wyabstrahowane ze struktury miasta. Natomiast tradycyjne przestrzenie miejskie zmuszone są do konkurowania z nowymi kompleksami, często na nierównych warunkach. Wiąże się to ze słabością sektora publicznego oraz niedostrzeganiem przez władze miejskie kulturowego ich znaczenia. Wraz z różnicowaniem się potrzeb poszczególnych grup społecznych pojawiać się będą także przestrzenie przeznaczone dla określonych grup, przy jednoczesnym zaniku przestrzeni dla wszystkich, a więc „publicznych” w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Można więc sądzić, iż w przyszłości jakość domeny publicznej nie będzie mierzona poprzez jej dostępność i charakter przestrzeni, lecz będzie wiązać się z odpowiedzią na pytanie: do jakiego stopnia wpływa ona na kształtowanie otoczenia poszczególnych miejsc? Czy tworzy ona atrakcyjne środowisko miejskie? Czy możliwe jest realizowanie w niej naszych potrzeb społecznych? I czy będzie istotne, jak ta przestrzeń wygląda oraz czyją jest własnością?”

Kiedy zastanawiamy się nad miejscami w przestrzeni, nad miejscami ważnymi, to nie da się w tym zastanawianiu się pominąć śladów, znaków. Znaków obecności kogoś lub czegoś. No bo co to by było za miejsce, w którym nie byłoby śladów obecności. Byłoby to miejsce nieobecności. To obecność powoduje, że miejsce staje się ważne. Miejsce staje istotne. Istotne dla tego, który jest obecny w tym miejscu.

Z myślenia o miejscu i znakach można przejść do rożnych sposobów odczytywania ważności miejsca ze względu na znaki jakie mu towarzyszą. A jeżeli jesteśmy przy odczytywaniu znaków to w gruncie rzeczy oznacza to, że mówienie o miejscu, zastanawianie się nad nim, jest właściwie zastanawianiem się nad znakami. A jeśli tak, to miejsce jest nie tyle kategorią przestrzeni co raczej kategorią sensu, kategorią języka. I być może miejsce jest tym co możemy zawrzeć w słowach. Miejsce zamknięte w słowach. Słowa wypełnione miejscem.

[1] http://www.designcouncil.org.uk/designprocess

 

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s